Ofis ve mağazada aydınlatma: armatür sayısı ve lüks değeri
Hangi alanda kaç lüks gerekir, armatür sayısı nasıl hesaplanır ve yalnızca lüks değerinin neden yetmediği; örnek hesapla.
Lümen ve lüks farkı
Lümen, bir armatürün yaydığı toplam ışık miktarıdır. Lüks ise bir yüzeye düşen ışık miktarıdır; bir metrekareye düşen bir lümen bir lüks eder. Masanın üzerinde okunacak bir belge için önemli olan lükstür.
Aynı armatür alçak tavanlı küçük bir odada yüksek, yüksek tavanlı geniş bir salonda düşük lüks verir. Bu yüzden aydınlatma tasarımı armatürden değil, mekânın ihtiyacından başlar.
Alanlara göre önerilen değerler
İç mekân çalışma alanlarının aydınlatmasına ilişkin TS EN 12464-1 standardı, farklı işler için ortalama aydınlık düzeyi, kamaşma ve renk sunumu değerleri önerir. Aşağıdaki tablo sık karşılaştığımız alanlar için yaklaşık değerleri özetler.
| Alan | Ortalama aydınlık düzeyi | Kamaşma (UGR) üst sınırı | Renk sunumu (Ra) |
|---|---|---|---|
| Ofis: yazma, okuma, bilgisayar | 500 lx | 19 | 80 |
| Toplantı odası | 500 lx | 19 | 80 |
| Resepsiyon | 300 lx | 22 | 80 |
| Koridor ve geçiş alanı | 100 lx | 28 | 40 |
| Mağaza satış alanı | 300 lx | 22 | 80 |
| Kasa bölümü | 500 lx | 19 | 80 |
| Depo ve stok alanı | 100–200 lx | 25 | 60 |
Armatür sayısı nasıl hesaplanır?
Ön boyutlandırma için lümen yöntemi kullanılır: gerekli armatür sayısı, hedef aydınlık düzeyi ile alanın çarpımının, armatür lümeni, kullanım faktörü ve bakım faktörünün çarpımına bölünmesiyle bulunur. Kullanım faktörü odanın biçimine ve yüzey renklerine, bakım faktörü ise armatürün zamanla kirlenmesine ve ışık kaybına bağlıdır.
Örnek: 50 m² bir ofis, 500 lüks hedef, 3.600 lümenlik 60×60 LED panel, kullanım faktörü 0,6 ve bakım faktörü 0,8. Hesap 500 × 50 / (3.600 × 0,6 × 0,8) ≈ 14,5 çıkar; yani yaklaşık 15 panel. Kesin sayı ve yerleşim, aydınlatma hesap programıyla doğrulanır.
Yalnızca lüks yetmez
İyi bir aydınlatmada ortalama değerin yanında şunlara da bakılır:
- Düzgünlük: çalışma alanında en düşük değerin ortalamaya oranı yaklaşık 0,6’nın altına düşmemeli
- Kamaşma: ekranlı çalışmada armatür ekrana ya da göze doğrudan yansımamalı
- Renk sunumu ve tüm mekânda aynı renk sıcaklığı
- Duvar ve tavanın da aydınlatılması; yalnızca masayı aydınlatılan ofis karanlık ve yorucu algılanır
Mağazada vurgu aydınlatması
Mağazada genel aydınlatmanın üzerine raf ve vitrinlerde vurgu aydınlatması eklenir. Ray spotlarla ürünler çevresine göre birkaç kat daha parlak aydınlatılır; bu fark müşterinin gözünü ürüne yönlendirir. Gıda, tekstil ve kozmetik gibi rengin önemli olduğu ürünlerde renk sunumu 90 ve üzeri olan kaynaklar tercih edilir.
Hareket sensörü ve gün ışığına göre kısma, depo ve koridor gibi alanlarda tüketimi belirgin biçimde azaltır.
Enerji tüketimi ve işletme
Ticari mekânlarda aydınlatma, gün boyu açık kaldığı için enerji faturasında önemli bir pay alır. Eski floresan armatürlerin LED panellerle değiştirilmesi, aynı aydınlık düzeyini çoğu durumda belirgin biçimde daha düşük güçle sağlar. Ancak değişimde yalnızca watt değerine bakılmamalı; yeni armatürün lümeni, kamaşma değeri ve ışık dağılımı da hesaplanmalıdır.
Pencere kenarındaki armatürleri ayrı bir devreye almak ve gün ışığı sensörüyle kısmak, toplantı odası ve tuvalet gibi alanlarda hareket sensörü kullanmak, kullanıcı alışkanlığından bağımsız tasarruf sağlar. Büyük mekânlarda armatürleri gruplar hâlinde kontrol eden bir aydınlatma kontrol sistemi, mesai saatlerine göre programlama imkânı da verir.
Acil durum ve yönlendirme aydınlatması ayrı bir konudur: kaçış yollarında elektrik kesildiğinde belirli süre yanmaya devam eden armatürler bulunmalı ve düzenli olarak test edilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tesisata müdahale yetkili elektrikçi tarafından yapılmalıdır. Telvia Elektrik ve yazar bir demo kurgusudur.
