Sigorta mı kaçak akım rölesi mi? Panodaki koruma elemanları

İki farklı görev

Panodaki koruma elemanları aynı işi yapmaz. Otomatik sigorta kabloyu ve cihazları aşırı akıma, yani aşırı yüke ve kısa devreye karşı korur. Kaçak akım rölesi ise insanı elektrik çarpmasına, tesisatı da kaçak kaynaklı yangına karşı korur.

Bir insanın vücudundan geçerek ölümcül olabilecek akım, bir sigortanın fark edemeyeceği kadar küçüktür. Bu yüzden “sigortası var, korunuyor” düşüncesi yanlıştır; iki eleman birbirinin yerini tutmaz.

Otomatik sigorta ve eğri tipleri

Otomatik sigortanın iki açma mekanizması vardır: aşırı yükte yavaş çalışan ısıl kısım ve kısa devrede anında çalışan manyetik kısım. Üzerindeki harf, manyetik açmanın hangi akımda devreye girdiğini gösterir.

Kaçak akım rölesi ve tipleri

Hayat koruması için 30 mA, yangın koruması için 300 mA duyarlılık kullanılır. Röle tipi ise algılayabildiği akım biçimini gösterir: AC tipi yalnızca sinüs biçimli kaçakları, A tipi buna ek olarak darbeli doğru akım bileşenli kaçakları algılar. Elektronik sürücülü cihazların yaygınlaştığı günümüz konutlarında A tipi tercih edilir. Şarj üniteleri ve bazı inverterler için B tipi ya da ek doğru akım algılama gerekebilir.

Kombine koruma ve aşırı gerilim koruyucu

Kombine koruma elemanı, otomatik sigorta ile kaçak akım rölesini tek gövdede birleştirir. Her devreye ayrı kombine eleman koymak, bir devredeki kaçağın bütün evi karanlıkta bırakmasını önler.

Aşırı gerilim koruyucu (parafudr), yıldırım ya da şebeke manevralarından gelen ani gerilim darbelerini toprağa yönlendirir. Elektronik cihaz sayısının arttığı evlerde ve işyerlerinde panoya eklenmesi önerilir; etkili çalışması iyi bir topraklamaya bağlıdır.

İyi bir panonun düzeni

Bir konut panosunda genellikle şu sıra izlenir:

• Ana şalter ya da yük ayırıcı
• Aşırı gerilim koruyucu
• Kaçak akım rölesi ya da röleleri; devreler mümkünse en az iki röleye bölünür
• Her devre için ayrı otomatik sigorta
• Her sigortanın altında okunaklı devre etiketi
• Gelecekteki ekler için boş modül yeri

Seçicilik: doğru eleman doğru yerde açmalı

İyi tasarlanmış bir panoda arıza, ona en yakın koruma elemanı tarafından kesilir. Bir priz devresindeki kısa devre yalnızca o devrenin sigortasını attırmalı, ana şalteri ya da bina girişindeki korumayı etkilememelidir. Buna seçicilik denir ve elemanların anma akımları ile açma eğrileri birbirine göre seçilerek sağlanır.

Kaçak akım korumasında da aynı ilke geçerlidir. Bina girişinde yangın koruması için 300 mA röle, daire ya da devre seviyesinde 30 mA röle kullanılıyorsa girişteki rölenin gecikmeli (seçici) tipte olması gerekir. Aksi hâlde bir dairedeki kaçak bütün binanın enerjisini kesebilir.

Seçicilik özellikle site, iş merkezi ve fabrika gibi çok katlı dağıtım sistemlerinde önemlidir; tasarım aşamasında hesaplanır ve tadilatlarda bozulmaması için kayıt altına alınır.

Eski panodan yeni panoya

Eski binalarda hâlâ vidalı buşonlu sigortalar ve kaçak akım rölesi olmayan panolar görüyoruz. Bu panolarda erimiş buşonun yerine tel sarılması gibi tehlikeli uygulamalarla da karşılaşılır. Pano yenilemesi, tesisatın tamamı yenilenmese bile güvenliği en hızlı artıran adımdır.

Yenilemede devreler ayrıştırılır, her devre ölçülür, uygun sigorta ve kaçak akım koruması seçilir ve devre etiketleri yazılır. Ölçümde düşük izolasyon çıkan devreler varsa önce bunlar onarılır; aksi hâlde yeni röle sürekli atar.