Topraklama ölçümü ne zaman zorunlu? Mevzuat ve rapor

İlgili mevzuat

Topraklamanın teknik kuralları Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ile belirlenir; bu düzenlemeler ilgili TS EN ve IEC standartlarına atıf yapar. İşyerlerinde ise iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, özellikle iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin yönetmelik, elektrik tesisatı ve topraklamanın periyodik kontrolünü işverenin yükümlülüğü olarak tanımlar.

Mevzuat zaman zaman güncellenir. Bu yazı genel bir çerçeve sunar; kendi tesisiniz için güncel metni ve iş güvenliği uzmanınızın değerlendirmesini esas alın.

Ölçümün zorunlu ya da fiilen gerekli olduğu durumlar

Sahada ölçüm talebi çoğunlukla şu durumlarda gelir:

• İşyerlerinde periyodik kontrol: topraklama tesisatı için yaygın uygulama yılda bir
• Yeni tesisatın ya da kapsamlı tadilatın devreye alınması
• İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, sigorta ve denetim süreçlerinde istenen belgeler
• Yıldırımdan korunma sistemi (paratoner) bulunan binalarda bu sistemin kontrolü
• Şarj ünitesi, güneş enerjisi sistemi gibi yeni bir sistemin bağlanması
• Çarpılma şikâyeti ya da açıklanamayan kaçak akım açmaları

Konut ile işyeri arasındaki fark

İşyerinde periyodik kontrolün yapılması ve raporun saklanması işverenin sorumluluğundadır; denetimde ilk istenen belgelerden biridir. Bağımsız bir konutta ise düzenli ölçüm için aynı türde bir periyodik yükümlülük bulunmaz; ancak ortak alanlar, asansör ve hidrofor gibi bina tesisleri yönetimin sorumluluğundadır.

Yükümlülüğün olmaması riskin olmadığı anlamına gelmez. Eski binalarda koruma iletkeninin hiç bağlanmadığı ya da tadilatta koptuğu durumlarla sık karşılaşıyoruz.

Sınır değer nasıl belirlenir?

Tek ve evrensel bir “kaç ohm olmalı” değeri yoktur; sınır, tesisin topraklama sistemine ve kullanılan koruma elemanına göre hesaplanır. Konutlarda yaygın olan TT sistemde temel koşul, topraklama direnci ile kaçak akım rölesinin anma açma akımının çarpımının dokunma gerilimi sınırını (genel ortamlar için 50 V) aşmamasıdır.

TN sistemlerde ise topraklama direncinden çok arıza çevrim empedansı önemlidir: arıza akımının, koruma elemanını öngörülen sürede açtıracak kadar büyük olması gerekir. Bu yüzden iyi bir rapor yalnızca direnci değil, çevrim empedansını ve rölelerin açma süresini de içerir.

Ölçümü kim yapar, rapor nasıl olmalı?

İşyerlerindeki periyodik kontrol, ilgili yönetmelikte tanımlanan yetkili kişilerce yapılır; elektrik tesisatı ve topraklama için bu genellikle elektrik mühendisidir. Raporda ölçümü yapan kişinin adı ve yetkisi, ölçüm cihazı ve kalibrasyon bilgisi, ölçüm noktaları, ölçülen ve sınır değerler, sonuç ve öneriler yer almalıdır.

Ölçülen değerleri içermeyen, yalnızca “uygundur” diyen bir belge denetimde de, bir sonraki yılın karşılaştırmasında da işe yaramaz.

Ölçüm uygun çıkmazsa ne yapılır?

Uygun çıkmayan bir ölçüm sonucu, raporda nedeni ve öneriyle birlikte yer almalıdır. Topraklama direnci yüksekse elektrot sayısının artırılması, elektrotların daha derine çakılması ya da bağlantı noktalarının yenilenmesi gündeme gelir. Koruma iletkeninde süreklilik yoksa kopuk ya da hiç bağlanmamış hat bulunarak tamamlanır.

Kaçak akım rölesi öngörülen sürede açmıyorsa röle değiştirilir. Düzeltme sonrasında yeniden ölçüm yapılır ve sonuç rapora eklenir. İşyerlerinde düzeltilmemiş bir uygunsuzluk, iş güvenliği açısından kayıt altına alınmış bir risk olarak kalır; bu nedenle düzeltme ve yeniden ölçüm tarihlerinin de belgelenmesi önemlidir.